Bieg maratoński – historia, pochodzenie i rekordy świata (stan na 2026)

Bieg maratoński wywodzi się z greckiej legendy o posłańcu, który miał przybiec z pola bitwy pod Maratonem (490 r. p.n.e.) do Aten, ale jako zawody sportowe narodził się dopiero w 1896 roku, przy okazji pierwszych nowożytnych igrzysk w Atenach. Dzisiejszy dystans 42,195 km pochodzi z igrzysk w Londynie w 1908 roku, a za oficjalny standard uznano go w 1921 roku. Aktualny rekord świata mężczyzn to 1:59:30 (Sabastian Sawe, Londyn 2026), a kobiet 2:09:56 (Ruth Chepngetich, Chicago 2024).
Warto zapamiętać
- 42,195 km (26 mil i 385 jardów) to dystans z igrzysk olimpijskich w Londynie w 1908 roku; IAAF (dziś World Athletics) uznała go za standard w 1921 roku.
- Bieg z Maratonu do Aten to legenda, a nie fakt historyczny: Herodot opisuje bieg posłańca z Aten do Sparty, a historię o biegu z pola bitwy i śmierci posłańca znamy z tekstów spisanych ponad 500 lat później.
- Pierwszy olimpijski maraton (Ateny, 10 kwietnia 1896) wygrał Grek Spiridon Louis w czasie 2:58:50 na trasie liczącej ok. 40 km.
- Rekord świata mężczyzn: 1:59:30 – Sabastian Sawe (Kenia), Londyn, 26 kwietnia 2026; to pierwszy oficjalnie uznany maraton poniżej 2 godzin.
- Rekord świata kobiet: 2:09:56 – Ruth Chepngetich (Kenia), Chicago, 13 października 2024; w biegu tylko kobiet rekord to 2:15:41 (Tigst Assefa, Londyn 2026).
- Kobiety biegają maraton olimpijski dopiero od 1984 roku – pierwszą mistrzynią olimpijską została Joan Benoit (USA) z czasem 2:24:52.
- Rekordy Polski: 2:07:39 – Henryk Szost (Otsu, 2012) i 2:24:59 – Aleksandra Lisowska (Berlin, 2025).
Skąd się wziął bieg maratoński? Legenda o Filippidesie
Nazwa „maraton” pochodzi od greckiej miejscowości Maraton, pod którą w 490 r. p.n.e. Ateńczycy pokonali Persów, ale słynny bieg posłańca z pola bitwy do Aten jest najpewniej późniejszą legendą. Najstarsze źródło opisuje zupełnie inny bieg – z Aten do Sparty.
Herodot, który pisał kilkadziesiąt lat po bitwie, wspomina o posłańcu Filippidesie (w innych wersjach: Fejdippidesie). Ateńczycy wysłali go przed bitwą do Sparty z prośbą o pomoc. Według Herodota dotarł tam już następnego dnia, pokonując ok. 240 km. Herodot nie pisze jednak nic o biegu z Maratonu do Aten ani o śmierci posłańca.
Opowieść o biegu z pola bitwy pojawia się dopiero ok. 100 r. n.e. u Plutarcha, który przypisuje go heroldowi o imieniu Tersippos albo Eukles. Wersję najbliższą dzisiejszej legendzie podaje dopiero Lukian z Samosaty w II w. n.e.: posłaniec Filippides przybiega do Aten, ogłasza zwycięstwo słowami „Radujcie się, zwyciężamy!” i umiera. Wielu historyków uważa ten wątek za literacką ozdobę, która mogła powstać z połączenia historii Filippidesa z marszem armii ateńskiej spod Maratonu do Aten.
| Źródło | Kiedy powstało | Co opisuje |
|---|---|---|
| Herodot, „Dzieje” | V w. p.n.e. (kilkadziesiąt lat po bitwie) | Bieg Filippidesa z Aten do Sparty (ok. 240 km) przed bitwą; brak biegu do Aten i śmierci posłańca |
| Plutarch, „O sławie Ateńczyków” | ok. 100 r. n.e. | Bieg herolda (Tersippos lub Eukles) z Maratonu do Aten, śmierć po ogłoszeniu zwycięstwa |
| Lukian z Samosaty | II w. n.e. | Filippides biegnie z Maratonu do Aten, mówi „Radujcie się, zwyciężamy!” i umiera – wersja znana dziś |
Bieg z Aten do Sparty, opisany przez Herodota, ma dziś swój sportowy odpowiednik: ultramaraton Spartathlon na dystansie 246 km, rozgrywany co roku od 1983 roku.
Pierwszy maraton olimpijski – Ateny 1896 i Spiridon Louis
Pierwszy maraton olimpijski odbył się 10 kwietnia 1896 roku na I nowożytnych igrzyskach w Atenach, a wygrał go grecki biegacz Spiridon Louis w czasie 2:58:50. Trasa prowadziła z Maratonu do Aten i liczyła ok. 40 km. Kilka tygodni wcześniej Grecy rozegrali na niej bieg eliminacyjny, który był pierwszym maratonem w historii.
Pomysł biegu inspirowanego legendą o Filippidesie zgłosił francuski językoznawca Michel Bréal, który ufundował też srebrny puchar dla zwycięzcy. Ok. 32 km Louis wyprzedził prowadzącego Australijczyka Edwina Flacka, który wkrótce opadł z sił, i jako pierwszy wbiegł na stadion Panathinaikos. Zwycięstwo Greka w biegu nawiązującym do greckiej legendy uczyniło z niego bohatera narodowego.
Dlaczego maraton ma 42,195 km?
Maraton ma 42,195 km, bo tyle liczyła trasa olimpijska w Londynie w 1908 roku: od zamku Windsor do mety przed lożą królewską na stadionie White City. W 1921 roku IAAF (obecnie World Athletics) uznała ten dystans za obowiązujący, a na igrzyskach stosuje się go nieprzerwanie od 1924 roku.
Na pierwszych igrzyskach dystanse maratonu się różniły – w Atenach w 1896 roku było to ok. 40 km. W Londynie organizatorzy wyznaczyli start na trawniku pod zamkiem Windsor, a metę przed lożą królewską. Wyszło dokładnie 26 mil i 385 jardów, czyli 42 195 m. Serwis Olympedia podkreśla, że ta liczba nie ma szczególnego znaczenia historycznego ani sportowego – to po prostu długość jednej konkretnej trasy.
Popularna anegdota mówi, że start przesunięto, aby królewskie dzieci mogły oglądać go z okien pokoju dziecięcego. Według Olympedii ta wersja jest nieprawdziwa: organizatorzy zabiegali o start w Windsorze, zanim pojawiła się jakakolwiek prośba ze strony rodziny królewskiej.
Londyński maraton z 1908 roku zapamiętano też z dramatycznego finiszu. Włoch Dorando Pietri wbiegł na stadion pierwszy, ale kilka razy upadł, a lekarze i działacze pomagali mu wstać i dotrzeć do mety. Za tę pomoc został zdyskwalifikowany, a złoto przyznano Amerykaninowi Johnny’emu Hayesowi.
Najstarszy maraton na świecie – Boston Marathon (1897)
Najstarszym corocznie rozgrywanym maratonem na świecie jest Boston Marathon, którego pierwsza edycja odbyła się 19 kwietnia 1897 roku. Wystartowało 15 biegaczy, a wygrał John J. McDermott w czasie 2:55:10.
Bostoński bieg powstał rok po igrzyskach w Atenach i do dziś wyróżnia się systemem kwalifikacji czasowych. Jeśli myślisz o starcie, sprawdź, jak zapisać się na Boston Marathon i jakie są progi kwalifikacyjne.
Kobiety w maratonie – od Bobbi Gibb do igrzysk w 1984 roku
Kobiety długo nie mogły oficjalnie startować w maratonach: w Bostonie dopuszczono je dopiero w 1972 roku, a maraton kobiet pojawił się na igrzyskach olimpijskich w 1984 roku. Drogę otworzyły biegaczki, które startowały wbrew przepisom.
- 1966 – Bobbi Gibb: organizatorzy odrzucili jej zgłoszenie, twierdząc, że kobiety nie są w stanie przebiec maratonu. Ukryła się w krzakach przy starcie, dołączyła do biegaczy bez numeru i ukończyła Boston Marathon w 3:21:40. W 1996 roku Boston Athletic Association uznało jej zwycięstwa z lat 1966–1968.
- 1967 – Kathrine Switzer: zapisała się jako „K. V. Switzer” i jako pierwsza kobieta przebiegła Boston Marathon z oficjalnym numerem startowym. Na trasie współorganizator biegu Jock Semple próbował zerwać jej numer, ale osłonili ją biegnący z nią trener Arnie Briggs i jej chłopak Tom Miller.
- 1972 – oficjalny start kobiet w Bostonie: pierwszą zwyciężczynią oficjalnej klasyfikacji kobiet została Nina Kuscsik.
- 1984 – pierwszy olimpijski maraton kobiet: 5 sierpnia 1984 roku w Los Angeles wygrała Joan Benoit (USA) z czasem 2:24:52.
Rekord świata w maratonie – aktualne wyniki (stan na październik 2026)
Rekord świata mężczyzn w maratonie wynosi 1:59:30 i należy do Sabastiana Sawe z Kenii (Londyn, 26 kwietnia 2026), a rekord kobiet to 2:09:56 Ruth Chepngetich z Kenii (Chicago, 13 października 2024). World Athletics ratyfikowała wynik Sawe w lipcu 2026 roku.
| Kategoria | Czas | Zawodnik / zawodniczka | Miejsce i data |
|---|---|---|---|
| Mężczyźni | 1:59:30 | Sabastian Sawe (Kenia) | Londyn, 26.04.2026 |
| Kobiety (bieg mieszany) | 2:09:56 | Ruth Chepngetich (Kenia) | Chicago, 13.10.2024 |
| Kobiety (bieg tylko kobiet) | 2:15:41 | Tigst Assefa (Etiopia) | Londyn, 26.04.2026 |
Sawe poprawił poprzedni rekord, 2:00:35 Kelvina Kiptuma (Chicago 2023), o 65 sekund. Ruth Chepngetich została w październiku 2025 roku zawieszona na trzy lata za naruszenie przepisów antydopingowych, ale kara obejmuje wyniki od marca 2025 roku, więc rekord z Chicago 2024 pozostał w mocy. World Athletics prowadzi dwie listy rekordów kobiet: w biegach mieszanych (z udziałem mężczyzn, którzy mogą prowadzić tempo) oraz w biegach wyłącznie kobiecych.
Słynne 1:59:40 Eliuda Kipchoge z Wiednia (12 października 2019) nie jest rekordem świata. Bieg w ramach projektu INEOS 1:59 Challenge zorganizowano specjalnie dla jednego zawodnika, z rotującymi zającami (pacemakerami) i napojami podawanymi z roweru, więc nie spełniał przepisów World Athletics.
Rekordy elity to inna liga niż wyniki amatorów. Jeśli chcesz ocenić własny wynik, sprawdź, jaki czas na maraton jest dobry dla debiutantów i amatorów.
Historia rekordów świata w maratonie – kluczowe momenty
Od zwycięstwa Abebe Bikili w Rzymie w 1960 roku (2:15:16) do rekordu Sabastiana Sawe w 2026 roku (1:59:30) najlepszy wynik w maratonie mężczyzn poprawił się o prawie 16 minut. World Athletics (dawniej IAAF) oficjalnie uznaje rekordy świata w maratonie od 2004 roku; wcześniejsze wyniki mają status najlepszych wyników na świecie.
| Rok | Czas | Zawodnik / zawodniczka | Miejsce | Dlaczego ważne |
|---|---|---|---|---|
| 1960 | 2:15:16 | Abebe Bikila (Etiopia) | Rzym (igrzyska) | Najlepszy wynik na świecie i złoto olimpijskie zdobyte boso |
| 1964 | 2:12:11 | Abebe Bikila (Etiopia) | Tokio (igrzyska) | Kolejny najlepszy wynik na świecie i drugie złoto olimpijskie, tym razem w butach |
| 1967 | 2:09:36 | Derek Clayton (Australia) | Fukuoka | Pierwszy wynik poniżej 2:10 |
| 2003 | 2:15:25 | Paula Radcliffe (Wielka Brytania) | Londyn | Pierwszy oficjalny rekord świata kobiet; przetrwał ponad 16 lat |
| 2008 | 2:03:59 | Haile Gebrselassie (Etiopia) | Berlin | Pierwszy wynik poniżej 2:04 |
| 2018 | 2:01:39 | Eliud Kipchoge (Kenia) | Berlin | Pierwszy wynik poniżej 2:02 |
| 2019 | 2:14:04 | Brigid Kosgei (Kenia) | Chicago | Koniec ery rekordu Radcliffe |
| 2022 | 2:01:09 | Eliud Kipchoge (Kenia) | Berlin | Drugi rekord świata Kipchoge |
| 2023 | 2:11:53 | Tigst Assefa (Etiopia) | Berlin | Rekord kobiet poprawiony o ponad 2 minuty |
| 2023 | 2:00:35 | Kelvin Kiptum (Kenia) | Chicago | Pierwszy wynik poniżej 2:01 |
| 2024 | 2:09:56 | Ruth Chepngetich (Kenia) | Chicago | Pierwszy wynik kobiety poniżej 2:10 |
| 2026 | 1:59:30 | Sabastian Sawe (Kenia) | Londyn | Pierwszy oficjalny maraton poniżej 2 godzin |
Rekord Polski w maratonie i znani polscy maratończycy
Rekord Polski mężczyzn w maratonie to 2:07:39 Henryka Szosta (Otsu, Japonia, 2012), a rekord Polski kobiet to 2:24:59 Aleksandry Lisowskiej (Berlin, 21 września 2025). Oba wyniki widnieją w profilach zawodników w bazie World Athletics.
| Kategoria | Czas | Zawodnik / zawodniczka | Miejsce i rok |
|---|---|---|---|
| Mężczyźni | 2:07:39 | Henryk Szost | Otsu (Japonia), 2012 |
| Kobiety | 2:24:59 | Aleksandra Lisowska | Berlin, 2025 |
- Henryk Szost – rekordzista Polski od 2012 roku. W tym samym roku zajął 9. miejsce w maratonie olimpijskim w Londynie (2:12:28).
- Aleksandra Lisowska – mistrzyni Europy w maratonie z Monachium 2022 (2:28:36). W 2025 roku w Berlinie jako pierwsza Polka zeszła poniżej 2:25.
Chcesz pobiec maraton w Polsce? Terminy i charakterystykę tras znajdziesz w naszym kalendarzu maratonów w Polsce.
Maraton dziś – czym są World Marathon Majors?
Abbott World Marathon Majors to cykl najbardziej prestiżowych maratonów świata, który w październiku 2026 roku liczy osiem biegów. Do sześciu klasycznych imprez dołączyły Sydney (pierwsza edycja jako Major: 31 sierpnia 2025) i Kapsztad (ogłoszenie: 10 czerwca 2026, pierwsza edycja jako Major: 23 maja 2027).
| Maraton | Kraj | W cyklu Majors | Jak się zapisać |
|---|---|---|---|
| Tokyo Marathon | Japonia | od 2013 | przewodnik po zapisach na Tokyo Marathon |
| Boston Marathon | USA | od początku cyklu | progi kwalifikacyjne do Bostonu |
| London Marathon | Wielka Brytania | od początku cyklu | loteria i zapisy na London Marathon |
| Berlin Marathon | Niemcy | od początku cyklu | zapisy na Berlin Marathon |
| Chicago Marathon | USA | od początku cyklu | strona organizatora |
| New York City Marathon | USA | od początku cyklu | zapisy na New York City Marathon |
| Sydney Marathon | Australia | od 2025 | strona organizatora |
| Cape Town Marathon | RPA | od 2027 (pierwsza edycja jako Major) | strona organizatora |
Za ukończenie sześciu klasycznych maratonów (Tokio, Boston, Londyn, Berlin, Chicago, Nowy Jork) biegacze nadal otrzymują medal Six Star. Organizatorzy nie wprowadzili medalu za siedem ani osiem gwiazdek. Kolejnym planowanym wyróżnieniem jest medal Nine Star, który pojawi się, jeśli Maraton Szanghajski przejdzie ocenę kandydacką w 2026 roku i dołączy do cyklu jako dziewiąty bieg.
Jeśli na początek szukasz startu bliżej domu, zobacz nasz przegląd najlepszych maratonów w Europie.
Ciekawostki o maratonie
Największy maraton w historii to TCS London Marathon 2026, który ukończyło 59 830 osób (dane Guinness World Records). Poniżej kilka innych faktów, które warto znać.
- Wyścig o miano największego maratonu: rekord liczby finiszerów przechodził ostatnio z rąk do rąk – Nowy Jork 2024 (55 646), Londyn 2025 (56 640), Nowy Jork 2025 (59 226) i Londyn 2026 (59 830).
- Rekordowe zainteresowanie: w losowaniu miejsc na London Marathon 2026 wzięło udział 1 133 813 osób, a w losowaniu na edycję 2027 już 1 338 544 – to rekord świata.
- Fauja Singh: według paszportu urodził się w 1911 roku i w 2011 roku ukończył Toronto Waterfront Marathon w ok. 8 godz. 25 min (czas liczony od strzału startera). Guinness World Records nie uznało tego wyniku za rekord, bo zawodnik nie miał aktu urodzenia. Fauja Singh zmarł w lipcu 2025 roku po potrąceniu przez samochód w Pendżabie.
- Bikila bez butów: Abebe Bikila wygrał maraton olimpijski w Rzymie w 1960 roku boso, ustanawiając najlepszy wynik na świecie (2:15:16).
Bieg maratoński – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Ile kilometrów ma maraton?
Maraton ma 42,195 km, czyli 26 mil i 385 jardów. Tyle liczyła trasa igrzysk w Londynie w 1908 roku, a w 1921 roku IAAF uznała ten dystans za oficjalny.
Kto przebiegł pierwszy maraton?
Pierwszy maraton olimpijski wygrał Spiridon Louis na igrzyskach w Atenach 10 kwietnia 1896 roku, w czasie 2:58:50. Kilka tygodni wcześniej na tej samej trasie odbył się grecki bieg eliminacyjny, uznawany za pierwszy maraton w historii. Postać Filippidesa, który miał przybiec z Maratonu do Aten, należy do legendy.
Czy Filippides naprawdę przebiegł z Maratonu do Aten?
Najprawdopodobniej nie. Herodot opisuje jedynie jego bieg z Aten do Sparty po pomoc przed bitwą, a historia o biegu z pola bitwy i śmierci posłańca pojawia się dopiero u Plutarcha i Lukiana, ponad 500 lat później.
Jaki jest rekord świata w maratonie?
Rekord świata mężczyzn to 1:59:30 (Sabastian Sawe, Londyn 2026), a kobiet 2:09:56 (Ruth Chepngetich, Chicago 2024), stan na październik 2026. W biegu tylko kobiet rekord należy do Tigst Assefy: 2:15:41 (Londyn 2026).
Kto pierwszy przebiegł maraton poniżej 2 godzin?
Pierwszym oficjalnie uznanym maratonem poniżej 2 godzin jest 1:59:30 Sabastiana Sawe z London Marathon 26 kwietnia 2026 roku. Wcześniejsze 1:59:40 Eliuda Kipchoge (Wiedeń 2019) nie jest rekordem, bo bieg rozegrano w specjalnych warunkach, niezgodnych z przepisami.
Od kiedy kobiety biegają maraton?
Kobiety biegały maraton nieoficjalnie już w latach 60. – Bobbi Gibb ukończyła Boston Marathon w 1966 roku bez numeru startowego. Boston oficjalnie dopuścił kobiety w 1972 roku, a maraton kobiet jest konkurencją olimpijską od igrzysk w Los Angeles w 1984 roku.
Jaki jest rekord Polski w maratonie?
Rekord Polski mężczyzn to 2:07:39 Henryka Szosta (Otsu, 2012), a kobiet 2:24:59 Aleksandry Lisowskiej (Berlin, 2025).
Przeczytaj też
- Twój pierwszy maraton – jak wybrać bieg na debiut
- Trening do maratonu dla początkujących
- Jaki jest dobry czas na maraton?
- Maratony w Polsce – kalendarz
Źródła
- World Athletics – Ratified world records: Sawe, Ehammer, Charlton, McRae, Yan, Duplantis, Assefa (23.07.2026) – worldathletics.org/news/press-releases/ratified-world-records-sawe-ehammer-charlton-mcrae-yan-duplantis-assefa
- Wikipedia – Marathon world record progression – en.wikipedia.org/wiki/Marathon_world_record_progression
- Wikipedia – Pheidippides (Herodot, Plutarch, Lukian) – en.wikipedia.org/wiki/Pheidippides
- World Athletics – 1896 Olympic marathon: Spiridon Louis, 125th anniversary – worldathletics.org/heritage/news/1896-olympic-marathon-spiridon-louis-125-anniversary-breal-cup
- Wikipedia – Athletics at the 1896 Summer Olympics – Men’s marathon – en.wikipedia.org/wiki/Athletics_at_the_1896_Summer_Olympics_–_Men’s_marathon
- Olympedia – Marathon, Men, 1908 Summer Olympics – olympedia.org/results/56369
- Wikipedia – Boston Marathon – en.wikipedia.org/wiki/Boston_Marathon
- ESPN – Bobbi Gibb, first woman to run the Boston Marathon – espn.com/sports/endurance/story/_/id/15090507/endurance-sports-bobbi-gibb-first-woman-run-boston-marathon
- Wikipedia – Kathrine Switzer – en.wikipedia.org/wiki/Kathrine_Switzer
- Wikipedia – Athletics at the 1984 Summer Olympics – Women’s marathon – en.wikipedia.org/wiki/Athletics_at_the_1984_Summer_Olympics_–_Women’s_marathon
- World Athletics – profil Aleksandry Lisowskiej (2:24:59 NR, Berlin 2025) – worldathletics.org/athletes/_/14336154
- Wikipedia – Henryk Szost – en.wikipedia.org/wiki/Henryk_Szost
- PZLA – Monachium: Aleksandra Lisowska mistrzynią Europy w maratonie – pzla.pl/aktualnosci/12920-monachium-aleksandra-lisowska-mistrzyni-europy-w-maratonie-braz-druzyny
- Abbott – Cape Town Marathon is the 8th Abbott World Marathon Major (10.06.2026) – abbott.com/en-us/corpnewsroom/nutrition-health-and-wellness/cape-town-marathon-is-the-8-abbott-world-marathon-major.html
- Guinness World Records – TCS London Marathon extends record as biggest marathon ever – guinnessworldrecords.com/news/2026/4/tcs-london-marathon-extends-record-as-biggest-marathon-ever
- Athletics Weekly – Over 1.3 million people apply for next year’s London Marathon (05.05.2026) – athleticsweekly.com/news/over-1-3-million-people-apply-for-next-years-london-marathon-1040011115
- NPR – Guinness balks at handing 100-year-old marathoner his record – npr.org/sections/thetwo-way/2011/10/24/141665093/guinness-balks-at-handing-100-year-old-marathoner-his-record





